اصل برائت در عمل: بازجویی چه ممنوعیت‌هایی دارد؟
خلاصه
اصل برائت است. اقدام محدودکننده فقط به حکم قانون و تحت نظارت قضایی ممکن است. در بازجویی اجبار، اکراه، سؤال تلقینی یا خارج از موضوع ممنوع و اظهارات ناشی از آن معتبر نیست.
۱ گره کجاست؟
گره اینجاست: اصل برائت تنها یک شعار نیست؛ نتیجهٔ مستقیم آن بی‌اعتباری اظهارات ناشی از اجبار است.
اصل بر برائت است و هر اقدام محدودکننده یا سالب آزادی و ورود به حریم خصوصی جز به حکم قانون و با رعایت مقررات و تحت نظارت مقام قضایی مجاز نیست، و نباید به کرامت و حیثیت اشخاص آسیب بزند (مادهٔ ۴). متهم باید در اسرع وقت از موضوع و ادلهٔ اتهام آگاه شود و از حق دسترسی به وکیل برخوردار باشد (مادهٔ ۵). در بازجویی‌ها اجبار یا اکراه متهم، کلمات موهن، سؤالات تلقینی یا اغفال‌کننده و سؤالات خارج از موضوع اتهام ممنوع است و اظهارات ناشی از آن‌ها معتبر نیست؛ تاریخ، زمان و مدت بازجویی هم باید در صورت‌مجلس قید و به امضای متهم برسد (مادهٔ ۶۰).
۲ متن ماده با قیود
مواد ۴، ۵ و ۶۰ قانون آیین دادرسی کیفری
ماده ۴: اصل، برائت است. هر گونه اقدام محدودکننده، سالب آزادی و ورود به حریم خصوصی اشخاص جز به حکم قانون و با رعایت مقررات و تحت نظارت مقام قضایی مجاز نیست و در هر صورت این اقدامات نباید به گونه‌ای اعمال شود که به کرامت و حیثیت اشخاص آسیب وارد کند.
ماده ۵: متهم باید در اسرع وقت، از موضوع و ادله اتهام انتسابی آگاه و از حق دسترسی به وکیل و سایر حقوق دفاعی مذکور در این قانون بهره‌مند شود.
ماده ۶۰: در بازجویی‌ها اجبار یا اکراه متهم، استفاده از کلمات موهن، طرح سؤالات تلقینی یا اغفال‌کننده و سؤالات خارج از موضوع اتهام ممنوع است و اظهارات متهم در پاسخ به چنین سؤالاتی و همچنین اظهاراتی که ناشی از اجبار یا اکراه است، معتبر نیست. تاریخ، زمان و طول مدت بازجویی باید در اوراق صورت‌مجلس قید شود و به امضا یا اثر انگشت متهم برسد.
عبارت‌های رنگی، قیدهای تعیین‌کنندهٔ حکم‌اند.
گزینهٔ دام می‌گوید «اقرار ناشی از سؤال تلقینی معتبر است اگر متهم امضا کند». مادهٔ ۶۰ اظهارات ناشی از اجبار و سؤال تلقینی را بی‌اعتبار می‌داند.
۳ تک‌تست
بازپرس سؤالی تلقینی از متهم می‌پرسد و متهم پاسخی می‌دهد. ارزش پاسخ؟