قانون جدید جزایی چه زمانی به جرایم گذشته هم اثر میگذارد؟
خلاصه
قانون مؤخر مجازاتکننده عطف به ماسبق نمیشود، ولی قانون مساعدتر به حال مرتکب تا صدور حکم قطعی مؤثر است. قوانین صلاحیت، ادلهٔ اثبات، شیوهٔ دادرسی و مرور زمان فوراً اجرا میشوند.
۱ گره کجاست؟
گره اینجاست: «مساعدتر بودن» و «فوری‌الاجرا بودن» دو مسئلهٔ جدا هستند.
مجازات و اقدام تأمینی باید به موجب قانونی باشد که قبل از وقوع جرم مقرر شده است و با قانون مؤخر نمی‌توان کسی را مجازات کرد. اما اگر پس از وقوع جرم قانونی بیاید که مجازات را تخفیف دهد یا اجرای آن را برنیندازد یا به حال مرتکب مساعدتر باشد، نسبت به جرایم گذشته تا صدور حکم قطعی مؤثر است (مادهٔ ۱۰). قوانین تشکیلات قضایی و صلاحیت، ادلهٔ اثبات تا پیش از اجرای حکم، شیوهٔ دادرسی و مرور زمان نسبت به جرایم سابق فوراً اجرا می‌شود (مادهٔ ۱۱).
۲ متن ماده با قیود
مواد ۱۰ و ۱۱ قانون مجازات اسلامی مصوب ۱۳۹۲
ماده ۱۰: در مقررات و نظامات دولتی مجازات و اقدام تأمینی و تربیتی باید به موجب قانونی باشد که قبل از وقوع جرم مقرر شده است و مرتکب هیچ رفتاری اعم از فعل یا ترک فعل را نمی‌توان به موجب قانون مؤخر به مجازات یا اقدامات تأمینی و تربیتی محکوم کرد لکن چنانچه پس از وقوع جرم، قانونی مبنی بر تخفیف یا عدم اجرای مجازات یا اقدام تأمینی و تربیتی یا از جهاتی مساعدتر به حال مرتکب وضع شود، نسبت به جرایم سابق بر وضع آن قانون تا صدور حکم قطعی، مؤثر است. هر‌گاه به موجب قانون سابق، حکم قطعی لازم‌الاجرا، صادر شده باشد به ترتیب زیر عمل می‌شود: الف- اگر رفتاری که در گذشته جرم بوده است به موجب قانون لاحق جرم شناخته نشود، حکم قطعی اجرا نمیشود و اگر در جریان اجرا باشد اجرای آن موقوف می‌شود. در این موارد و همچنین در موردی که حکم قبلاً اجرا شده است هیچ گونه اثر کیفری بر آن مترتب نیست. ب- اگر مجازات جرمی به موجب قانون لاحق، تخفیف یابد، قاضی اجرای احکام موظف است قبل از شروع به اجرا یا در حین اجرا از دادگاه صادرکننده حکم قطعی، اصلاح آن را طبق قانون جدید تقاضا کند. محکوم نیز می‌تواند از دادگاه صادرکننده حکم، تخفیف مجازات را تقاضا نماید. دادگاه صادرکننده حکم با لحاظ قانون لاحق، مجازات قبلی را تخفیف می‌دهد. مقررات این بند در مورد اقدام تأمینی و تربیتی که در مورد اطفال بزهکار اجرا می‌شود نیز جاری است. در این صورت ولی یا سرپرست وی نیز می‌تواند تخفیف اقدام تأمینی و تربیتی را تقاضا نماید. تبصره- مقررات فوق در مورد قوانینی که برای مدت معین و با موارد خاص وضع شده است، مگر به تصریح قانون لاحق، اعمال نمیشود.
ماده ۱۱: قوانین زیر نسبت به جرایم سابق بر وضع قانون، فوراً اجرا می‌شود: الف- قوانین مربوط به تشکیلات قضایی و صلاحیت ب- قوانین مربوط به ادله اثبات دعوی تا پیش از اجرای حکم پ- قوانین مربوط به شیوه دادرسی ت- قوانین مربوط به مرور زمان تبصره- در صورتی که در مورد بند (ب) حکم قطعی صادر شده باشد، پرونده برای بررسی به دادگاه صادرکننده حکم قطعی ارسال می‌شود.
عبارت‌های رنگی، قیدهای تعیین‌کنندهٔ حکم‌اند.
گزینهٔ دام می‌گوید «قانون جدید مرور زمان همیشه به ضرر متهم است پس اعمال نمیشود». مادهٔ ۱۱ قوانین مرور زمان را فوراً اجرا می‌کند.
۳ تک‌تست
پس از ارتکاب جرم و پیش از حکم قطعی، قانونی مجازات آن را سبک‌تر می‌کند. وضعیت؟