آیا سبب انفساخ می‌تواند ارادی باشد؟
خلاصه
انفساخ همیشه قهری است، اما «سبب» آن لزوماً قهری نیست. همین تفاوت ظریف، تست همیشگی آزمون وکالت است.
۱ گره کجاست؟
گره اینجاست: دو چیز را از هم جدا کنید؛ «خودِ انفساخ» و «سببِ انفساخ».
انفساخ یعنی انحلال عقد بدون نیاز به اعلام اراده در لحظهٔ انحلال؛ از این جهت همیشه قهری است. اما سببی که عقد را به این انحلال می‌رساند دو حالت دارد: قهری، مثل تلف مبیع پیش از تسلیم (مادهٔ ۳۸۷)؛ یا ارادی، مثل شرطی که طرفین ضمن عقد می‌گذارند تا با تحقق یک رویداد، عقد خودبه‌خود منحل شود. چنین قراردادی تا وقتی «مخالف صریح قانون» نباشد نافذ است (مادهٔ ۱۰).
پس پاسخ: انفساخ قهری است، ولی سبب آن می‌تواند ارادی یا قهری باشد.
۲ متن ماده با قیود
مواد ۳۸۷ و ۱۰ قانون مدنی
ماده ۳۸۷: اگر مبیع قبل از تسلیم بدون تقصیر و اهمال از طرف بایع تلف شود بیع منفسخ و ثمن باید به مشتری مسترد گردد مگر اینکه بایع برای تسلیم به حاکم یا قائم‌مقام او رجوع نموده باشد که در این صورت تلف از مال مشتری خواهد بود.
ماده ۱۰: قراردادهای خصوصی نسبت به کسانی که آن را منعقد نموده‌اند درصورتی‌که مخالف صریح قانون نباشد نافذ است.
عبارت‌های رنگی، قیدهای تعیین‌کنندهٔ حکم‌اند.
طراح «قهری بودن انفساخ» را با «قهری بودن سبب» یکی می‌گیرد و گزینه‌ای می‌سازد که می‌گوید «سبب انفساخ همیشه قهری است». این گزینه غلط است؛ سبب می‌تواند ارادی باشد و نتیجه‌اش باز هم انفساخ قهری است.
۳ تک‌تست
در قرارداد فروش یک دستگاه، شرط شده است «اگر خریدار تا پایان مهر قسط اول را نپردازد، قرارداد خودبه‌خود منحل شود». خریدار قسط را نمی‌پردازد. کدام گزینه درست است؟