جنایت عمدی، شبهعمدی و خطای محض: ملاک تفکیک چیست؟
خلاصه
عمدی: قصد جنایت یا کاری که نوعاً موجب جنایت است. شبهعمدی: قصد رفتار بدون قصد جنایت یا تقصیر. خطای محض: بدون قصد جنایت و رفتار، مثل خواب، صغیر و مجنون یا تیر شکار.
۱ گره کجاست؟
گره اینجاست: در شبه‌عمد «قصد فعل» هست، در خطای محض «قصد فعل» هم نیست.
جنایت بر نفس، عضو و منفعت سه قسم است: عمدی، شبهعمدی و خطای محض (مادهٔ ۲۸۹). عمدی وقتی است که مرتکب قصد جنایت بر فرد معین یا غیرمعین از یک جمع را داشته باشد و جنایت مقصود یا نظیر آن واقع شود؛ یا عمداً کاری کند که نوعاً موجب آن جنایت است و بداند (مادهٔ ۲۹۰). شبهعمدی وقتی است که مرتکب قصد رفتار را داشته ولی قصد جنایت را نداشته باشد، یا جهل به موضوع داشته باشد، یا جنایت به سبب تقصیر او رخ دهد (مادهٔ ۲۹۱). خطای محض وقتی است که جنایت در حال خواب یا بیهوشی، یا توسط صغیر و مجنون، یا بدون قصد جنایت و بدون قصد فعل واقع شود، مثل رها کردن تیر به قصد شکار که به فردی برخورد کند (مادهٔ ۲۹۲).
۲ متن ماده با قیود
مواد ۲۸۹، ۲۹۰، ۲۹۱ و ۲۹۲ قانون مجازات اسلامی مصوب ۱۳۹۲
ماده ۲۸۹: جنایت بر نفس، عضو و منفعت بر سه قسم عمدی، شبه عمدی و خطای محض است.
ماده ۲۹۰: جنایت در موارد زیر عمدی محسوب می‌شود: الف- هر‌گاه مرتکب با انجام کاری قصد ایراد جنایت بر فرد یا افرادی معین یا فرد یا افرادی غیر معین از یک جمع را داشته باشد و در عمل نیز جنایت مقصود یا نظیر آن واقع شود، خواه کار ارتکابی نوعاً موجب وقوع آن جنایت یا نظیر آن بشود، خواه نشود. ب- هر‌گاه مرتکب، عمداً کاری انجام دهد که نوعاً موجب جنایت واقع‌شده یا نظیر آن، می‌گردد، هرچند قصد ارتکاب آن جنایت و نظیر آن را نداشته باشد ولی آگاه و متوجه بوده که آن کار نوعاً موجب آن جنایت یا نظیر آن می‌شود. پ- هر‌گاه مرتکب قصد ارتکاب جنایت واقع‌شده یا نظیر آن را نداشته و کاری را هم که انجام داده است، نسبت به افراد متعارف نوعاً موجب جنایت واقع‌شده یا نظیر آن، نمی‌شود لکن در خصوص مجنی‌علیه، به علت بیماری، ضعف، پیری یا هر وضعیت دیگر و یا به علت وضعیت خاص مکانی یا زمانی نوعاً موجب آن جنایت یا نظیر آن می‌شود مشروط بر آنکه مرتکب به وضعیت نامتعارف مجنی‌علیه یا وضعیت خاص مکانی یا زمانی آگاه و متوجه باشد. ت- هر‌گاه مرتکب قصد ایراد جنایت واقع‌شده یا نظیر آن را داشته باشد، بدون آنکه فرد یا جمع معینی مقصود وی باشد، و در عمل نیز جنایت مقصود یا نظیر آن، واقع شود، مانند اینکه در اماکن عمومی بمب‌گذاری کند. تبصره ۱– در بند (ب) عدم آگاهی و توجه مرتکب باید اثبات گردد و در صورت عدم اثبات، جنایت عمدی است مگر جنایت واقع‌شده فقط به علت حساسیت زیاد موضع آسیب، واقع شده باشد و حساسیت زیاد موضع آسیب نیز غالباً شناخته شده نباشد که در این صورت آگاهی و توجه مرتکب باید اثبات شود و در صورت عدم اثبات، جنایت عمدی ثابت نمی‌شود. تبصره ۲– در بند (پ) باید آگاهی و توجه مرتکب به اینکه کار نوعاً نسبت به مجنی‌علیه، موجب جنایت واقع‌شده یا نظیر آن می‌شود ثابت گردد و در صورت عدم اثبات، جنایت عمدی ثابت نمی‌شود.
ماده ۲۹۱: جنایت در موارد زیر شبه عمدی محسوب می‌شود: الف- هر‌گاه مرتکب نسبت به مجنی‌علیه قصد رفتاری را داشته لکن قصد جنایت واقع‌شده یا نظیر آن را نداشته باشد و از مواردی که مشمول تعریف جنایات عمدی می‌گردد، نباشد. ب- هر‌گاه مرتکب، جهل به موضوع داشته باشد مانند آنکه جنایتی را با اعتقاد به اینکه موضوع رفتار وی شیء یا حیوان و یا افراد مشمول ماده (۳۰۲) این قانون است به مجنی‌علیه وارد کند، سپس خلاف آن معلوم گردد. پ- هر‌گاه جنایت به سبب تقصیر مرتکب واقع شود، مشروط بر اینکه جنایت واقع‌شده مشمول تعریف جنایت عمدی نباشد.
ماده ۲۹۲: جنایت در موارد زیر خطای محض محسوب می‌شود: الف- در حال خواب و بیهوشی و مانند آن‌ها واقع شود. ب- به وسیله صغیر و مجنون ارتکاب یابد. پ- جنایتی که در آن مرتکب نه قصد جنایت بر مجنی‌علیه را داشته باشد و نه قصد ایراد فعل واقع‌شده بر او را، مانند آنکه تیری به قصد شکار رها کند و به فردی برخورد نماید. تبصره- در مورد بندهای (الف) و (پ) هر‌گاه مرتکب آگاه و متوجه باشد که اقدام او نوعاً موجب جنایت بر دیگری می‌گردد، جنایت عمدی محسوب می‌شود.
عبارت‌های رنگی، قیدهای تعیین‌کنندهٔ حکم‌اند.
گزینهٔ دام «پرتاب تیر به قصد شکار که به فردی برخورد کند» را شبه‌عمد می‌گوید. طبق مادهٔ ۲۹۲ این نمونه خطای محض است.
۳ تک‌تست
کسی تیری به قصد شکار رها می‌کند و تیر به رهگذری می‌خورد و او را می‌کشد. نوع جنایت؟